Bliskość w relacjach międzyludzkich – zarówno emocjonalna, jak i fizyczna – jest kluczowa dla tworzenia zdrowych więzi. Jednak nie wszyscy potrafią w pełni cieszyć się tą bliskością. Lęk przed bliskością jest zjawiskiem, które dotyka wiele osób, w tym tych, które wydają się pragnąć intymności, ale mają trudności w jej pełnym doświadczeniu. Skąd bierze się ten lęk? Jakie mechanizmy psychiczne leżą u jego podstaw? I dlaczego niektóre osoby czują się przytłoczone bliskością, mimo że jej pragną? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w teorii przywiązania.
Czym jest lęk przed bliskością?
Lęk przed bliskością to wewnętrzny konflikt, który sprawia, że osoba pragnie być blisko innych, ale jednocześnie odczuwa niepokój lub opór przed tworzeniem głębszych więzi. Tego typu lęk może objawiać się w relacjach romantycznych, ale także w przyjaźniach czy relacjach rodzinnych. Osoba cierpiąca z powodu lęku przed bliskością może mieć trudności z zaufaniem innym, unikać zaangażowania lub doświadczać nadmiernego stresu w sytuacjach wymagających emocjonalnej otwartości.
Jednym z kluczowych aspektów zrozumienia lęku przed bliskością jest uwzględnienie stylów przywiązania – wewnętrznych wzorców, które kształtują sposób, w jaki wchodzimy w relacje z innymi ludźmi. Nasz styl przywiązania rozwija się głównie w dzieciństwie, w relacji z opiekunami, ale ma również wpływ na nasze dorosłe związki.
Teoria przywiązania i jej wpływ na lęk przed bliskością
Teoria przywiązania, opracowana przez Johna Bowlby’ego i rozwinięta przez Mary Ainsworth, wskazuje, że wczesne doświadczenia z opiekunami wpływają na sposób, w jaki dorosłe osoby tworzą relacje z innymi. Zgodnie z tą teorią, styl przywiązania jest wynikiem interakcji dziecka z opiekunami, które mogą być ciepłe i responsywne, ale też chłodne lub niestabilne. W odpowiedzi na te różne interakcje, dzieci rozwijają różne wzorce przywiązania, które mogą wpływać na ich dorosłe zachowania w relacjach.
Styl przywiązania można podzielić na cztery główne kategorie:
- Bezpieczny styl przywiązania – osoby z bezpiecznym stylem przywiązania czują się komfortowo w bliskich relacjach, są w stanie ufać innym i otwarcie wyrażać swoje potrzeby. Mają tendencję do nawiązywania głębokich i trwałych związków. Lęk przed bliskością nie jest u nich zazwyczaj problemem.
- Styl lękowy (prezentujący wysoką zależność) – osoby z tym stylem przywiązania mają silne pragnienie bliskości i zatroskania ze strony partnera, ale także lęk przed odrzuceniem. Często czują się niepewnie w relacjach, obawiając się, że ich partner może ich opuścić. Lęk ten często prowadzi do nadmiernej zależności, poszukiwania ciągłego potwierdzenia uczucia i niepokoju w relacjach.
- Styl unikający (dystansujący się) – osoby z tym stylem przywiązania mają trudności z tworzeniem bliskich relacji, ponieważ boją się utraty autonomii lub zbyt dużego zaangażowania. Mogą unikać bliskości, nie dopuszczając do siebie innych emocjonalnie. Ich lęk przed bliskością przejawia się w skłonności do izolowania się i unikania głębszych więzi.
- Styl zdezorganizowany – osoby z tym stylem przywiązania często wykazują sprzeczne zachowania wobec bliskości. Z jednej strony pragną bliskości, ale z drugiej strony doświadczają lęku i niepewności, co prowadzi do zamieszania i problemów w relacjach. Ten styl przywiązania jest najczęściej wynikiem traumatycznych doświadczeń z dzieciństwa.
Lęk przed bliskością a styl przywiązania
Lęk przed bliskością najczęściej występuje u osób z lękowym oraz unikającym stylem przywiązania, ale w różny sposób.
- Lękowy styl przywiązania – osoby o tym stylu pragną bliskości i intymności, ale ich lęk przed odrzuceniem sprawia, że boją się zbliżyć do partnera na głębszym poziomie. Ich obawy dotyczą tego, że partner może ich porzucić lub przestać ich kochać. W wyniku tego lęku mogą angażować się w zachowania, które skutkują „przyklejaniem się” do partnera, co ostatecznie może prowadzić do przeciążenia relacji i jego wypalenia.
- Unikający styl przywiązania – osoby o tym stylu boją się, że bliskość może oznaczać utratę autonomii. Mogą unikać emocjonalnych więzi i angażowania się w relacje, które wymagają zaangażowania. Ich lęk przed bliskością manifestuje się w emocjonalnym dystansowaniu się, unikanie rozmów o uczuciach i trudności w otwieraniu się na innych.
W przypadku obu stylów przywiązania lęk przed bliskością jest mechanizmem obronnym, który chroni przed emocjonalnym bólem, jednak jednocześnie utrudnia tworzenie pełnych i satysfakcjonujących relacji.
Jak radzić sobie z lękiem przed bliskością?
Rozpoznanie swojego stylu przywiązania oraz zrozumienie, jak wpływa on na nasze relacje, to pierwszy krok w radzeniu sobie z lękiem przed bliskością. Oto kilka strategii, które mogą pomóc w przezwyciężeniu tego lęku:
- Praca nad świadomością emocjonalną – kluczowym krokiem jest zrozumienie swoich lęków i reakcji w relacjach. Często jest to proces, który wymaga zaangażowania w psychoterapię.
- Budowanie zaufania w relacjach – szczególnie osoby z lękowym stylem przywiązania mogą skorzystać na nauczeniu się, jak budować zdrowe granice i nie szukać ciągłego potwierdzenia miłości. Z kolei osoby z unikającym stylem przywiązania powinny pracować nad otwartością i wyrażaniem swoich emocji.
- Współpraca z partnerem – obie strony mogą wspierać się w zrozumieniu i przezwyciężeniu lęku przed bliskością. Partner, który rozumie trudności związane z lękiem przed zaangażowaniem, może pomóc w budowaniu poczucia bezpieczeństwa i wzajemnego zaufania.
Praca z Lękiem Przed Bliskością w Psychoterapii Systemowej i Skoncentrowanej na Rozwiązaniach
Lęk przed bliskością nie jest tylko problemem jednostkowym – ma swoje korzenie w interakcjach międzyludzkich, w tym w relacjach rodzinnych, romantycznych czy przyjacielskich. W związku z tym podejście psychoterapeutyczne, które uwzględnia systemowe interakcje i dąży do rozwiązania problemów w kontekście relacji, może okazać się szczególnie skuteczne. Dwa nurty terapeutyczne, które szczególnie koncentrują się na pracy z lękiem przed bliskością, to psychoterapia systemowa oraz terapia skoncentrowana na rozwiązaniach.
Psychoterapia Systemowa
Psychoterapia systemowa kładzie duży nacisk na zrozumienie problemów w kontekście całych systemów, takich jak rodzina czy związek. W tym nurcie terapeutycznym lęk przed bliskością traktowany jest jako część większego układu wzajemnych zależności i interakcji. Zamiast koncentrować się wyłącznie na osobie z lękiem, terapeuta systemowy bada, jak interakcje między partnerami lub członkami rodziny mogą wpływać na obie strony – w tym na wywoływanie i podtrzymywanie lęku przed bliskością.
Jak wygląda praca z lękiem przed bliskością w psychoterapii systemowej?
- Zmiana wzorców interakcji: Psychoterapeuta systemowy pracuje z parami lub rodzinami nad identyfikowaniem i modyfikowaniem destrukcyjnych wzorców interakcji, które mogą podtrzymywać lęk przed bliskością. Na przykład, może to być zbyt intensywne unikanie bliskości ze strony jednej osoby lub nadmierne przywiązanie i zależność od partnera w przypadku drugiej osoby. Celem jest zmiana interakcji, które wzmacniają te lęki.
- Rola komunikacji: W pracy nad lękiem przed bliskością terapeuta systemowy zwraca szczególną uwagę na sposób komunikowania się partnerów. Często lęk wynika z niejasnych sygnałów, sprzecznych komunikatów lub niewłaściwego odczytywania intencji drugiej strony. Poprzez poprawę komunikacji i wyrażanie swoich potrzeb w bardziej otwarty sposób, para może zacząć redukować lęk związany z bliskością.
- Praca nad granicami i rolami: W kontekście lęku przed bliskością ważne jest również określenie zdrowych granic w relacjach. Terapeuta systemowy pomaga partnerom zrozumieć, jak strefy prywatności, przestrzeń osobista i bliskość wpływają na ich wzajemne relacje. Często problematyczne jest zbyt duże lub zbyt małe zaangażowanie w relację, a celem terapii jest wypracowanie równowagi.
- Podejście do rodzinnych korzeni lęku: W przypadku lęku przed bliskością pomocne może być zrozumienie, jak doświadczenia z dzieciństwa i relacje z rodzicami wpływają na obecne zachowania w związkach. Terapia systemowa pozwala na pracę nad tymi „systemowymi” wątkami, które mogą blokować zdolność do tworzenia bliskich, zdrowych więzi.
Terapia Skoncentrowana na Rozwiązaniach (TSR)
Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach (TSR) to podejście, które skupia się na poszukiwaniu rozwiązań bieżących problemów, zamiast koncentrować się na analizowaniu przyczyn trudności. W kontekście lęku przed bliskością, TSR podkreśla identyfikację i wzmacnianie działań, które mogą pomóc w przełamaniu oporu przed zbliżeniem się do drugiej osoby.
Jak wygląda praca z lękiem przed bliskością w TSR?
- Zmiana perspektywy: TSR koncentruje się na przekształceniu problemu lęku w konkretny cel, który para lub jednostka chce osiągnąć. Terapeuta pomaga klientom spojrzeć na problem z innej perspektywy, koncentrując się na tym, co już działa w relacji i jak można to wykorzystać do zmniejszenia lęku przed bliskością. Celem jest przejście od postrzegania problemu do dostrzegania możliwych rozwiązań i działań, które zmienią dotychczasowe wzorce zachowań.
- Określanie „małych kroków”: TSR pomaga w tworzeniu realistycznych, małych kroków, które prowadzą do budowania większej bliskości. Zamiast koncentrować się na głównym problemie lęku przed bliskością, terapeuta zachęca do podejmowania drobnych, pozytywnych działań, które mogą z czasem pomóc w przełamaniu lęku. Na przykład może to być stopniowe zwiększanie otwartości emocjonalnej, zaczynając od prostych rozmów o codziennych sprawach.
- Podkreślanie zasobów: TSR zakłada, że każda para lub jednostka posiada zasoby, które mogą pomóc w rozwiązaniu problemu. Praca z lękiem przed bliskością w tym nurcie polega na wydobywaniu i wzmacnianiu zasobów – takich jak umiejętność wyrażania emocji, zaufanie, cierpliwość czy wsparcie społeczne – które mogą pomóc klientowi w przezwyciężeniu trudności związanych z bliskością.
- Kreowanie pozytywnych scenariuszy: Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach często polega na tworzeniu wizji przyszłości, w której para lub osoba ma już za sobą przezwyciężenie lęku przed bliskością. Terapeuta zachęca klienta do wyobrażenia sobie, jak mogłaby wyglądać jego relacja, gdyby nie było tego lęku, i jakich działań potrzebuje, by stopniowo osiągnąć tę wizję.
Podsumowanie
Lęk przed bliskością jest częstym zjawiskiem w relacjach, szczególnie u osób z lękowym i unikającym stylem przywiązania. Zrozumienie, jak nasze wczesne doświadczenia przywiązaniowe wpływają na nasze dorosłe relacje, jest kluczem do pracy nad tym problemem. Terapia oraz otwarta praca nad emocjami mogą pomóc w przezwyciężeniu lęku i stworzeniu zdrowszych, bardziej satysfakcjonujących więzi.
Lęk przed bliskością może mieć swoje korzenie w różnych stylach przywiązania i w dynamicznych interakcjach między osobami. Praca nad tym lękiem w psychoterapii może przyjąć różne formy, zależnie od przyjętego podejścia terapeutycznego. Psychoterapia systemowa umożliwia zrozumienie problemów w kontekście relacji i całych systemów rodzinnych, podczas gdy terapia skoncentrowana na rozwiązaniach skupia się na małych krokach i pozytywnych zmianach, które prowadzą do przełamania lęku i budowania bliskości. Oba podejścia mają na celu pomoc w tworzeniu zdrowszych, bardziej otwartych i pełnych relacji, w których lęk przed bliskością nie blokuje rozwoju więzi międzyludzkich.
Bibliografia:
- Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of Attachment: A Psychological Study of the Strange Situation. Erlbaum.
- Bartholomew, K., & Horowitz, L. M. (1991). Attachment styles among young adults: A test of a four-category model. Journal of Personality and Social Psychology, 61(2), 226-244.
- Becvar, D. S., & Becvar, R. J. (2009). Family Therapy: A Systemic Integration. Pearson.
- Bowen, M. (1978). Family Therapy in Clinical Practice. Jason Aronson.
- Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. Basic Books.
- De Shazer, S., & Berg, I. K. (1997). Motivational Interviewing and Solution-Focused Therapy. Norton & Company.
- Holmes, J. (2014). Attachment Theory: A Very Short Introduction. Oxford University Press.
- Shazer, S. (1985). Keys to Solution in Brief Therapy. Norton & Company.
- Shaver, P. R., & Mikulincer, M. (2006). Attachment in Adulthood: Structure, Dynamics, and Change. Guilford Press.
- White, M., & Epston, D. (1990). Narrative Means to Therapeutic Ends. Norton & Company.